20110604.Nhớ Bác Hồ- Nghĩ về tình trạng sử dụng từ Hán-Việt hiện nay

    

      Từ Hán-Việt là từ có nguồn gốc tiếng Hán, được người Việt Nam biến thành bộ phận ngôn ngữ của mình bằng cách phát âm khác đi.Theo thống kê của các nhà ngôn ngữ, trong tiếng Việt phổ thông có trên 60% từ Hán –Việt.

      Những từ Hán –Việt thường được dùng làm họ, tên người, dùng trong giao tiếp thông thường cũng như dùng trong giao tiếp khoa học. Đáng chú ý là từ Hán –Việt cũng thâm nhập không ít trong ngôn ngữ của các dân tộc ít người ở nước ta. Chúng ta đều rõ tiếng Việt chịu ảnh hưởng sâu sắc của tiếng Hán như vậy là kết quả của hàng nghìn năm trước đây nước ta đã bị xâm chiếm và bị đồng hóa bởi phong kiến Trung Hoa. Đây cũng không phải là hiện tượng đặc biệt ngoại lệ trong tiếng của nhiều dân tộc trên thế giới. Tiếng Anh, Pháp, Đức, Italia, Tây Ban Nha v.v…đều có nguồn gốc từ tiếng La tinh, tức là tiếng  cùa người Indo-European cư trú ở bán đảo Italia vào khoảng thế kỷ thứ 5 trước công nguyên. Tiếng La  tinh đã được lan rộng trên toàn thế giới cùng với sự bành trướng của  đế chế Rô man qua châu Âu, châu Á và cả châu Phi. Mặc dầu hiện nay không còn tộc người Indo-European, nhưng tiếng La tinh vẫn là phần giao thoa của nhiều ngôn ngữ. Tiếng Anh có sức phổ biến và có giá trị trong giao lưu quốc tế như hiện nay, cũng nhờ có 60% số từ mang nguồn gốc La tinh.

     Hiện tượng giao thoa ngôn ngữ với một dân tộc khác, nhất là giao thoa ngôn ngữ với một dân tộc có nền kinh tế và văn hóa phát triển đều được các quốc gia xem như một yếu tố làm phong phú ngôn ngữ dân tộc bản địa, đồng thời cũng được xem như một yếu tố thuận lợi cho sự hội nhập quốc tế. Song sự giao thoa ngôn ngữ cũng đã và đang đặt ra sự quan tâm của các quốc gia đối với việc làm trong sáng ngôn ngữ chính thống của quốc gia mình. Đó là thái độ ứng xử tất yếu nếu muốn tham gia hội nhập quốc tế một cách chủ động, tích cực, tức là vừa tiếp thu những tinh hoa vừa có đóng góp vào sự phong phú của văn hóa nhân loại bằng chính di sản văn hóa của quốc gia mình thông qua ngôn ngữ .

     Bác Hồ sinh thời đã nêu tấm gương lớn cho chúng ta về làm trong sáng tiếng Việt. Bác không dùng từ Hán-Việt trong khi có thể thay chúng bằng những từ thuần Việt. Ví dụ Bác nói hoặc viết “học sinh trai”,”học sinh gái” chứ không phải là “nam học sinh”, “nữ học sinh”. Cách dùng từ của Bác không chỉ là sự thay thế những từ Hán-Việt bằng từ thuần Việt, mà còn là thay đổi trật tự các từ cho phù hợp với cú pháp tiếng Việt. Tuy nhiên việc làm trong sáng tiếng Việt không thể đơn giản tới mức quên đi rằng: mỗi từ Hán-Việt (kể cả những từ có nguồn gốc nước ngoài khác) đều có “cuộc sống” rất riêng, rất tinh tế trong trong tiếng Việt. “Phụ nữ” là “đàn bà”;nhi đồng”“trẻ con”, nhưng khó chấp nhận được nếu thay “Hội phụ nữ” bằng “Hội đàn bà”; “Đội nhi đồng” bằng “Đội trẻ con”. Bác Hồ vẫn viết: “Ai yêu các cháu nhi đồng bằng Bác Hồ Chí Minh!”

     Tiền đề của việc làm trong sáng tiếng Việt, thiết nghĩ là sự hiểu rõ  tiếng Việt, bao gồm cả những từ nước ngoài đã được Việt hóa lâu đời như các từ Hán –Việt. Bác Hồ đã  nêu tấm gương cho chúng ta về làm trong sáng tiếng Việt không chỉ vì Bác là người ViệtNam thực thụ, mà còn là người thông thạo nhiều ngoại ngữ, nhất là Hán ngữ.

     Chưa cần bàn đến sự thay thế những từ Hán- Việt bằng từ thuần Việt, mà chỉ bàn riêng việc hiểu những từ Hán-Việt sao cho đúng với nghĩa gốc, sẽ giúp người Việt tránh được nhiều lỗi khi nói hoặc viết  kiểu như sau:

   – Sử dụng từ thuần Việt và từ Hán-Việt có cùng nghĩa với nhau trong một câu, khiến cho câu trở nên dài và lủng củng. Ví dụ: “Chỉ có một cách duy nhất…”; “Tác phong lề lối làm việc…”;“cố gắng, nỗ lực trong công tác…”;  “Bỏ vốn đầu tư…”

   – Sử dụng từ Hán-Việt không thích hợp với ý phải diễn đạt. Ví dụ: “Tồn tại của phong trào thi đua …” (Ý là thiếu sót của phong trào thi đua…); “Anh ta có chiều cao khiêm tốn…” (Ý là anh ta thấp lùn…) ; “Chúng tôi ý thức rằng…”(Ý là chúng tôi hiểu được rằng…);“Cuộc sống anh ta rất hoàn cảnh…”(Ý là cuộc sống của anh ta rất khó khăn…) .v.v..

   – Viết và phát âm sai. Ví dụ: “Gái mãi dâm” (đáng lẽ là Gái mại dâm…); “Năng xuất lao động” (đáng lẽ là Năng suất lao động) …

    Có thề đưa ra nhiều ví dụ hơn về các lỗi tương tự, hiện còn phổ biến trong nói, viết của học sinh, công chức và cả trong sách, báo. Đáng tiếc, những lỗi ấy lại có cả trong văn bản pháp  luật, nơi vẫn được cho là việc rà soát hết sức kỹ lưỡng cả về nội dung lẫn câu chữ! Ví dụ Điều 59, Khoản 1 của Bộ Luật Lao động nước CHXHCN Việt Nam (đã sửa đổi bổ sung năm 2002) có đọan ghi: “Trong trrường hợp đặc biệt phải trả lương chậm thì không được chậm quá một tháng và người sử dụng lao động phải đền bù cho người lao động một khoản tiền ít nhất bằng lãi suất tiền gửi tiết kiệm do Ngân hàng nhà nước  công bố tại thời điểm trả lương.” Từ “ lãi suất” dùng ở đây đã không thích hợp với ý cần diễn đạt, khiến  nội dung của điều khoản luật trở nên khó hiểu! Đáng lẽ phải viết:”… ít nhất bằng lãi tiền gửi tiết kiệm, tính theo lãi suất do Ngân hàng nhà nước công bố tại thời điểm trả lương”. Luật Thương Mại (1997, 2005) đều có một mục  Khuyến mại với 14 điều quy định về một hoạt động xúc tiến thương mại mà thực chất là  khuyến khích việc mua của khách hàng đối với loại hàng hóa dịch vụ nào đó do thương nhân cung cấp. Nhưng mạibán, còn mãi là  mua, cho nên phải sửa tất cả các chữ khuyến mại trong mục này thành khuyến mãi mới đúng. Bác Hồ mà còn sống với cương vị Chủ tịch nước, khi phải ký Lệnh công bố các luật này chắc chắn sẽ không bỏ qua chuyện này đâu!  Tôi bỗng nhớ đến một chi tiết được Bác Hồ viết trong tác phẩm “ Sửa đổi lối làm việc” (1947) với bút danh XYZ là: cần sửa cái thói  ba hoa, thích dùng chữ Hán mà không hiểu chữ đối với cán bộ. Bác cũng không ngần ngại đưa ra một ví dụ “ thật như đùa” xảy ra hồi đầu cách mạng: đó là một cán bộ phụ nữ  khi khai hội với phụ nữ đã nói “tôi xin báo cáo kinh nguyệt tháng này của tôi…”  thay vì phải nói “ tôi xin báo cáo kinh nghiệm tháng này của tôi…” (!)                            

    Tôi cho rằng: một trong những nguyên nhân của việc sử dụng không đúng từ Hán –Việt là đã có it nhất 30 năm cuối thế kỷ vừa qua, tiếng Hán đã không được đặt đúng vị trí cần thiết trong các môn ngoại ngữ. Các trường phổ thông hầu như đã thay tiếng Hán bằng tiếng Nga, rồi sau đó lại thay tiếng Nga bằng tiếng Anh, tiếng Pháp…giống như một sự đổi mốt. Khoa Trung văn (Hán văn) của nhiều trường đại học chuyên ngữ cũng chỉ có cơ hội phát triển trở lại trong một vài năm gần đây. Thế là không ít thế hệ người ViệtNamđã mất đi phương tiện quan trọng để hiểu và dùng đúng các từ Hán –Việt, vốn được xem là bộ phận quan trọng của tiếng Việt.

      Cũng có không ít  những chuyện thật như đùa thời đại mới: Một cô giáo trẻ giảng cho trò nhỏ câu khẩu hiệu: “Tiên học lễ, hậu học văn”(khắc ghi ở hầu hết các trường phổ thông) rằng: “Ông Tiên cũng phải học lễ phép, Hoàng  Hậu cũng phải học văn” (!). Việc cảm thụ cái hay cái đẹp cùa văn học cổ cho đến nay vẫn là khó,  không chỉ đối với trò mà cả đối với thày vì hàm lượng từ Hán-Việt trong văn hoc cổ là rất lớn .

     Phải chăng đã đến lúc  cần nêu lên những đề nghị:

    – Bộ Giáo dục và Đào tạo cần nghiên cứu cấu tạo lại chương trình ngoại ngữ của các trường phổ thông và đại học (không chuyên ngữ) sao cho tiếng Hán có vị trí cần thiết, như môn ngoại ngữ vừa phục vụ cho học chuyên môn vừa phục vụ cho việc hiểu các từ Hán- Việt.

    – Giảng dạy tiếng Việt, văn học Việt Nam có sự kết hợp giải thích rõ các từ Hán Việt, xem từ Hán-Việt là bộ phận cấu thành quan trọng của tiếng Việt đồng thời là tiền đề cho quá trình làm phong phú và trong sáng tiếng Việt.

Responses

  1. Xin hỏi : Nhiều từ có thể dùng Hán, cũng có thể dùng Nôm , vậy nên sử dụng thế nào là tốt hơn và nên có hướng dẫn. Tiện thể xin hỏi : Tết Nguyên Đán có fải cũng được nhậf vào từ TQ không, nếu fải hì có nên gọi đó là tết cổ truyền dân tộc không ? Cám ơn !


Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: